ANG LUHA NI ROYINA GARMA: NABISTO ANG ‘WAR MACHINE’ SA LIKOD NG MADUGONG ‘TOKHANG’—PAGPATAY, MAY REWARD?

Sa gitna ng isang matinding interpelasyon sa Kongreso, ang dating General Manager ng PCSO at minsan nang itinuring na pinagkakatiwalaang kanang kamay ng nakaraang administrasyon, si Royina Garma, ay tuluyang bumigay. Ang pag-iyak ni Garma habang binabasa ang kaniyang affidavit ay hindi lamang nagpakita ng kaniyang personal na pasanin, kundi nagbukas din ng baha ng mga pagbubunyag na naglalarawan ng isang organisado, pondohan, at nakatagong ‘War Machine’ sa likod ng kontrobersiyal na kampanya kontra-droga ng bansa. Ang kaniyang matapang na paglalahad ay nag-iwan ng tanong na humahamon sa pambansang konsensiya: Mayroon ba talagang sistema ng gantimpala para sa pagpatay, at sino ang mga taong nasa likod nito?

Ang Bunga ng Pagtitiwala: Ang 5 A.M. na Tawag at ang Pribadong Sakay

Magsisimula ang istorya sa isang tagpo ng matinding pagtitiwala at pribilehiyo. Sa pagtatanong ni Cong. Acop, kinumpirma ni Garma na tinawagan siya ni dating Pangulong Rodrigo Duterte ng alas-singko ng umaga at, bilang noon ay Mayor-elect pa lamang, siya mismo ang sumundo at nagmaneho para sa Pangulo [00:00]. Sila lamang daw ang dalawa sa loob ng sasakyan.

Nang tanungin kung bakit siya pinagkakatiwalaan ng Pangulo, mariin niyang iginiit na ito ay batay sa propesyonal na relasyon. Ipinaliwanag niya na siya ang pinaka-senior na babaeng opisyal ng pulisya sa Davao City Police Office (DCPO) at ang unang opisyal ng PNPA na na-assign sa Davao [04:24]. Ang kaniyang mahusay na pagganap sa trabaho bilang Mayor at Vice Mayor ng Davao noon ang nagbigay-daan upang siya ay mapagkatiwalaan, lalo pa’t naging tagapagsalita pa siya ng mga station commanders [05:17]. Sa kabila ng mga lumabas na isyu sa media, mariin siyang nagpabulaan na mayroon silang romantikong relasyon, iginiit na “just work” lamang ang lahat [05:38].

Gayunpaman, ang paglalahad ng eksklusibong access na ito ang nagbigay-bigat sa mga sumunod na rebelasyon. Ang isang opisyal na pinagkakatiwalaan ng Pangulo para sa isang pribadong pulong bago pa man siya manumpa, ay nagdala ng mga impormasyon na nagbubuklod sa mga kaganapan ng war on drugs sa isang organisadong makinarya.

Ang Daloy ng Dugo at Pera: Ang Papel nina Ming at Parungo

Isa sa pinakamatingkad at nakakagulat na bahagi ng kaniyang testimonya ay ang paglalantad ng sistema ng pagpopondo para sa mga anti-drug operations. Ayon kay Garma, ang mga lokal na istasyon ng pulisya ay walang pondo mula sa PNP para sa mga Coplan at karaniwan nilang nilalapitan ang alkalde para humingi ng suporta pinansyal [06:50]. Subalit, nagbigay siya ng kakaibang detalye na nagtuturo sa isang separate at malaking pondo.

Dito pumasok ang dalawang pangalan na agad ipinatawag ng komite: “Alias Ming” Espino at si Peter “Pedro” Parungo.

Ayon kay Garma, nalaman niya na ang lahat ng Coplan funds—para sa operasyon, gastos, at rewards para sa mga agents—ay pinoproseso sa pamamagitan ng bank accounts ni Peter Parungo (Metrobank, BDO, at PS Bank) [02:32:00]. Si Parungo ay isang CIDG 11 personnel/trustee, subalit hindi opisyal na miyembro ng PNP. Ang pagbubunyag ni Garma ay nagmula sa sarili niyang karanasan. Minsan, nakita niya si Parungo na “nagkakamot ng ulo” sa tindi ng problema at inamin nitong may “malalaking amount” ng pera ang pumapasok kada linggo sa kaniyang mga bank accounts, na nagmumula raw sa utos ni “Alias Ming” [02:40:00].

Si Ming Espino, na inilarawan bilang staff ni Senator Bongo noong panahong iyon at nagmula sa Davao, ay lumabas na parang financial gatekeeper ng malaking pondo. Ang seryosong implikasyon ng pagbubunyag na ito—ang mga sibilyan ang humahawak ng malalaking pondo ng covert operation, at ang pagpasok ng pera sa bangko sa halip na dumaan sa regular na channel ng PNP—ay agad nag-udyok sa komite na ipatawag sina Ming Espino at Peter Parungo para sa susunod na pagdinig.

Ang Nakakakilabot na Sistema: Reward Para sa Pagpatay

Ang testimonya ni Garma ay mas nagpatindi nang ilahad niya ang structure ng task force na binalak ni “Leonardo” (isa sa mga pinagkakatiwalaang opisyal) at kung paanong ito ay nag-evolve sa isang simpleng sistema na nakabase sa CIDG 11 [01:09:00].

Ang mga opisyal na sina Romel Bakat, Rodel Serbo, Michael Palma, at Peter Parungo, kasama ang civilian encoder na si Lester Bergano, ang bumuo sa core ng operasyon [02:47:00]. Ang kanilang trabaho ay mangolekta at mag-verify ng impormasyon tungkol sa pag-aresto o pagpatay sa mga indibidwal na nasa listahan ng drug personalities, at i-encode ni Bergano ang kompilasyon [02:51:00].

Ang pinaka-nakagugulat na bahagi ay ang kumpirmasyon ni Garma, base sa kaniyang affidavit, na si “Leonardo” ang magdedesisyon kung anong level ang insidente at kung ano ang katumbas nitong reward. Nang tanungin nang direkta kung may gantimpala para sa pag-aresto, mariing sinabi ni Garma na WALA [54:02].

“Rewards were only given for killings,” pagdidiin niya, habang ang funding lamang at refund ng gastos ang ibinibigay para sa pag-aresto [53:35]. Ang kumpirmasyon na ito ay halos nagpapatunay sa alegasyon na ang buong makinarya ay nakatuon sa pag-e-eliminate ng mga target, sa halip na sa pag-aresto. Ang impormasyong ito ay nagbunsod din sa komite na ipatawag si Lester Bergano, ang encoder na may hawak ng “komprehensibong listahan ng mga drug personalities sa Pilipinas” [56:00].

Ang ‘Planned’ Execution: Pagbubunyag kay Mayor Halili at Maj. Albotra

Hindi pa nagtatapos ang pag-a-unravel ng katotohanan. Tinalakay ni Garma ang ilang kilalang kaso ng pagpatay, kabilang ang pagpaslang kay Mayor Tony Halili ng Tanauan, Batangas [03:22:00]. Si Halili ay pinaslang ng sniper habang nagpa-flag ceremony, isang insidenteng ikinagulat ng buong bansa.

Inamin ni Garma na narinig niya ang pagmamayabang ni Major Kenneth Albotra (noon ay Lt. Col. sa Region 7) sa kaniya, na siya at ang kaniyang team ang nasa likod ng pagpatay kay Halili [03:30:00].

“He said he in the team,” pagdidiin ni Garma [03:33:00]. Ang pagtatapat ni Albotra na ito ay nagpapahiwatig na ang pagpaslang ay hindi drug-related o spontaneous na engkuwentro, kundi isang planadong operasyon [03:36:00]. Agad na pinatawag din ng komite si Major Kenneth Albotra upang ipaliwanag ang kaniyang ‘pagmamayabang’ sa harap ng batas.

Ang pagbubunyag na ito ay nagbigay ng direktang link sa pagitan ng mga opisyal ng pulisya at mga pagpaslang na may mataas na profile, na nagpapatingkad sa posibilidad na ang War on Drugs ay ginamit upang isagawa ang political cleansing o extrajudicial killings (EJKs) sa mga taong hindi pabor sa nakaupong kapangyarihan.

Ang Kultura ng Takot at ang Tapang na Nagsalita

Ang pag-iyak ni Garma ay simbolo ng isang mas malalim na isyu: ang kultura ng takot at ‘code of silence’ sa loob ng PNP [03:40:00]. Inamin niyang nahirapan siyang magdesisyon at magnilay-nilay ng higit isang linggo [41:01].

Nang tanungin ni Cong. Suan kung bakit siya umiiyak at kung ano ang nag-udyok sa kaniyang magsalita, sinabi ni Garma na nagbalik siya sa kaniyang pinaniniwalaan: “Always say the truth because the truth will set you free” [41:43]. Ipinahayag din niya ang kaniyang matinding takot, dahil ang mga taong kaniyang binanggit ay may kakayahan, impluwensiya, at assets [42:36].

Ang kaniyang mga luha ay kumakatawan sa bawat opisyal na napilitan, o natakot na kumibo. Inilarawan niya ang situwasyon ng mga pulis na pinipilit sumunod, dahil kung hindi, sila ay maa-assign sa malalayong lugar, o mas malala pa, makakasuhan [01:03:00].

Ang kaniyang pag-amin ay isang matapang na hakbang na nagbigay ng direksiyon sa komite upang mas malalim na siyasatin ang sistema ng pagpopondo, ang mga taong nasa likod ng mga bank accounts, at ang mga opisyal na direktang sangkot sa mga pagpatay.

Sa huli, ang testimonya ni Royina Garma ay hindi lamang tungkol sa isang opisyal na nag-amin ng kaniyang nalalaman. Ito ay isang paanyaya sa taumbayan at sa pamahalaan na harapin ang katotohanan: na ang madugong kampanya kontra-droga ay maaaring hindi lamang isang misguided policy, kundi isang organisado, pondohan, at reward-driven na sistema na nag-uugat sa pinakamataas na antas ng kapangyarihan. Ang mga bagong pangalan—Ming Espino, Peter Parungo, Lester Bergano, at Kenneth Albotra—ay ang mga susi upang tuluyang mabuksan ang pinto ng accountability at katarungan. Ang pagdinig ay magpapatuloy, at ang mga luha ni Garma ay magsisilbing paalala na ang katotohanan ay laging lalabas at lilitaw [02:20:00].

Full video: