PAGGAPANG NG PULITIKA SA DUGO NG MASANG API: Krisis sa Ratings at Impiyerno ng Bloody Sunday, Nagbuking sa Walang-Panagutan na Sistema

(Hindi Kasi Natutugunan ng Pulitikal na Drama ang Hinaing ng Hustisya at Bilihin)

Habang nag-iinit ang pulitikal na banggaan sa pagitan ng mga pinakamataas na opisyal ng gobyerno, bitbit ang mga alegasyon ng confidential funds at bantaan sa buhay, lalong lumilinaw ang isang mas matindi at mas malalim na krisis na gumagapang sa likod ng tabing: ang tuloy-tuloy na pagguho ng tiwala ng publiko at ang nakakakilabot na kawalan ng katarungan para sa mga biktima ng extrajudicial killings (EJK). Ang magkasabay na pagbunyag sa isang pagdinig sa Kongreso, kung saan ang mga numerong pampulitika at emosyonal na testimonya ay nagsalpukan, ay nagbigay ng isang mapait na larawan ng isang sistemang tila mas pinahahalagahan ang kapangyarihan kaysa serbisyo, at ang pulitikal na drama kaysa katarungan.

Ang Pagbagsak ng mga Higante: Leksyon ng Tiwala at Pondo

Ang resulta ng huling trust and approval rating survey ng Pulse Asia ay isang malinaw na wake-up call sa mga namumuno. Si Bise Presidente Sara Duterte, na dati nang tinaguriang “hija de Mindanao,” ay nakaranas ng matinding pagbaba ng tiwala. Mula sa 61 porsyento noong Setyembre, sumadsad ito sa 49 porsyento, isang 12-porsyentong pagbaba sa pangkalahatan. Subalit ang pinaka-kritikal na pagbaba ay naitala sa Visayas, kung saan ang kanyang trust rating ay bumaba ng 47 puntos.

Ang pagguho ng tiwala na ito, ayon mismo sa pagdinig ng komite, ay naganap sa kasagsagan ng pag-iwas ni VP Sara na sagutin ang kontrobersiya sa P612.5 milyong confidential funds ng Office of the Vice President (OVP) at Department of Education (DepEd). Idagdag pa rito ang mga naging pahayag niya na itinuring na banta laban kina Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr., First Lady Liza Araneta-Marcos, at House Speaker Martin Romualdez, isang serye ng mga aksyon na lumikha ng isang malaking political wedge sa loob ng administrasyon.

Bagama’t bahagyang tumaas ang satisfaction rating ni Pangulong Marcos Jr. sa pangkalahatan, nakita naman ang matinding pagbaba ng suporta niya sa Mindanao, ang tinaguriang political stronghold ng mga Duterte, kung saan umabot sa 55% ang disapproval rating niya.

Mas nakababahala ang konklusyon ng mga analyst: sa apat na pinakamataas na opisyal ng bansa—Presidente, Bise Presidente, Senate President, at House Speaker—tatlo sa kanila ang bumaba ang trust and approval ratings, at tanging ang Presidente ng Senado na lang (na nakaranas din ng pagbaba sa Mindanao) ang may majority approval. Ayon sa isang panayam kay Ronald Holmes ng Pulse Asia, ang pagbaba ng tatlo sa apat na pinakamataas na opisyal ay isang “kakaiba” na kaganapan na hindi pa nasasaksihan sa nakalipas na mga administrasyon.

Ang ugat ng problemang ito, ayon sa eksperto, ay ang political infighting o “banggaan at hiwaan” ng mga matataas na opisyal. Sa paningin ng publiko, ang bangayang ito ay naglilihis ng atensyon ng gobyerno mula sa tunay na problema ng taumbayan. Ito ay pinatutunayan ng mga survey, kung saan 74% ng mga Pilipino ay naniniwalang ang inflation o mataas na presyo ng bilihin ang pangunahing isyu na dapat tugunan. Ang pulitikal na circus ay lumikha ng isang kapaligiran kung saan walong sa 10 Pilipino ang nagsasabing hindi nila gusto ang ginagawa ng administrasyon sa pagtugon sa mga pangunahing usapin.

Ang Nakakakilabot na Katotohanan ng Bloody Sunday

Ang political drama ng mga opisyal ay nagbigay-daan sa pagtalakay sa mas matinding isyu: ang extrajudicial killings (EJKs), partikular ang mga biktima ng Bloody Sunday Massacre noong Marso 7, 2021. Ang mga testimonya ng mga pamilya sa harap ng Quad Comom ay nagbigay ng emosyonal at detalyadong paglalarawan sa karahasang ginawa ng mga ahente ng estado, na nagpapakita ng isang sistematikong paglabag sa karapatang pantao.

Si Nanay Enda Evangelista, ina ni Ariel at Chai Evangelista, ay emosyonal na naglahad ng kanilang kalbaryo. Ang mag-asawang Evangelista, na mga kilalang organisador ng Umalpas Ka at mga lider-magsasaka na nagtataguyod ng karapatan sa lupa sa Hacienda Looc sa Batangas, ay pinatay sa harap ng kanilang siyam na anak. Ang pinakamasakit na bahagi ng kanyang testimonya ay ang pag-alala ng kanyang 10-taong-gulang na apo, na nakita ang kanyang mga magulang na “pinatayo sa pader at kinuhanan ng picture” bago sila binaril at inabot ng kamatayan. Ang bata, na hanggang ngayon ay nasa matinding trauma pa rin, ay nagpahayag ng galit kay dating Pangulong Rodrigo Duterte dahil naniniwala siyang siya ang may kasalanan sa pagkamatay ng kanyang mga magulang.

Ang kaso, na iniakyat sa Department of Justice (DOJ), ay malungkot na ibinasura sa kabila ng pagsuporta ng imbestigasyon ng National Bureau of Investigation (NBI) at ng Commission on Human Rights (CHR). Ang kapalpakan ng DOJ na magbigay ng hustisya ang nagtulak kay Nanay Enda na humingi ng tulong sa Kongreso, dahil aniya, “ipinagkait ng Department of Justice” ang katarungan.

Katulad ng mapait na sinapit, si Lisel Asuncion, ang biyuda ni Emmanuel “Manny” Asuncion—isang trade union leader at organisador sa Cavite—ay nagbigay-saksi. Inilarawan niya kung paanong, sa madaling araw ng Marso 7, 2021, biglang pumasok ang mga pulis sa Workers Assistance Center sa Dasmariñas, Cavite, kung saan sila tumutuloy para sa relief operations at paghahanda para sa International Working Women’s Day.

Nakasunod sa mga unipormeng may patch ng PNP Rizal at PNP Laguna, ang mga pulis ay may mga takip sa mukha (skim mask o bonnet) at ang kanilang mga nameplate ay tinakpan. Ang matindi, walang kalaban-laban si Manny, at ayon kay Lisel, wala silang pagmamay-ari na armas. Gayunpaman, pilit siyang kinaladkad ng apat na pulis patungo sa kusina. Sa gitna ng pagkaladkad, narinig niya ang sunud-sunod na putok mula sa itaas, at alam niyang patay na ang kanyang asawa.

Ang Modus Operandi ng Impiyerno: Peke na Warrant at Inconclusive na Ebidensya

Ang mga legal counsel at human rights groups, tulad ng Karapatan at NUPL, ay nagbunyag ng isang malinaw at nakababahalang tatlong-hakbang na modus operandi na ginamit sa EJKs, mapa-kampanya man laban sa droga o laban sa mga aktibista (tinawag na war on descent):

Verification: Pagtukoy sa kalaban—mga lider-manggagawa, magsasaka, o aktibista na tinatawag na “terorista” o “komunista.”

Operation: Pagpapatupad ng operasyon, madalas sa ilalim ng search warrant, kung saan isinasagawa ang pagpatay at ang pagtatanim ng ebidensya, o ang pagsasabing “nanlaban” ang biktima.

Absolution: Walang-malay o mahinang imbestigasyon, na nagreresulta sa pagkabimbin o pagbasura ng mga kaso, na nagpapalakas sa kultura ng impunity o kawalang-pananagutan.

Ang pinakabuking sa legal na aspeto ay ang tinawag na “search warrant factory.” Dahil sa isang circular ng Korte Suprema, pinahintulutan ang mga executive judge ng Quezon City at Manila RTC na mag-isyu ng search warrants na applicable sa buong bansa. Ito ay inabuso, ayon sa NUPL, upang magkaroon ng “mass application” at “mass issuance” ng mga warrants, na ginagamit bilang legal na pader para sa madudugong operasyon tulad ng Bloody Sunday.

Sa kaso ni Manny Asuncion, ang search warrant na ginamit ay para sa kanyang tirahan sa Rosario, Cavite, ngunit pinatay siya sa Dasmariñas, Cavite, sa Workers Assistance Center. Ang paggamit ng maling warrant ay naging dahilan upang ma-invalidate ang operasyon at ang mga ebidensya, na tinawag na fruit of the poisonous tree ng mga abogado.

Kinumpirma naman ni Dr. Racquel Fortun, isang forensic pathologist, na ang mga biktima ng Bloody Sunday, tulad nina Ariel at Chai Evangelista, ay nagtamo ng multiple gunshot wounds na “consistent with defense type injuries”—indikasyon na sila ay nagtangkang ipagtanggol ang sarili. Pinalabas din niya na ang autopsy ng PNP ay hindi sapat. Higit sa lahat, binatikos niya ang patuloy na paggamit ng PNP sa Paraffin Test para sa gunshot residue na aniya ay “outdated” at “junk” dahil hindi nito kayang tukuyin kung sino ang bumaril at nagreresulta sa inconclusive na findings. Ang mga physical evidence na dapat ay nagdudulot ng objective na katotohanan ay tila sinadya o napabayaan.

Command Responsibility at ang Panawagan sa Katarungan

Hindi na bago ang mga pangalang sangkot sa mga operasyong ito. Ang mga madudugong Synchronized Enhanced Management Police Operations (SEMPO) ay nangyari sa ilalim ng command responsibility nina dating PNP Chief Debold Sinas at Colonel Lito Patay, na sangkot din sa Oplan Sauron 1 at 2 sa Negros, at sa pagpatay sa mga Tumandok leaders. Ang kawalang-pananagutan ng mga opisyal na ito ay nagbigay ng matinding daing sa mga pamilya, na ang pag-asa sa hustisya ay patuloy na lumalabo.

Ang pighati ng mga pamilya ay lalo pang nadagdagan ng kawalan ng aksyon ng DOJ. Ang kaso ng pagpatay kay Britanico, kung saan isang pulis na si Corporal Jovet ay nagbigay ng extrajudicial confession sa NBI ngunit hindi pinapirmahan at pinalaya, ay nagpapakita ng malinaw na kapabayaan sa prosecution na nagpapahintulot sa impunity na manatili.

Sa pagtatapos ng pagdinig, isang mosyon ang inihain upang ipatawag at imbitahan sa susunod na Quad Comom ang mga opisyal na pinaniniwalaang may command responsibility sa mga EJKs, kabilang sina dating Pangulong Rodrigo Duterte, dating PNP Chief Bato dela Rosa, Debold Sinas, at Lito Patay. Ang mosyong ito ay nagbigay ng munting pag-asa sa mga biktima na sa wakas ay mananagot ang mga nasa likod ng krimen.

Ang Ating Kinabukasan: Pagitan ng Pulitika at Pagdarahop

Ang Pilipinas ay kasalukuyang nakakulong sa pagitan ng political turmoil ng mga opisyal na nag-aaway para sa kapangyarihan at pondo, at ang umiiyak na mga boses ng mga pamilyang pinatay ang mga mahal sa buhay. Habang abala ang mga pulitiko sa pagtimbang ng kanilang mga ratings at pagtatanggol sa kontrobersyal na pondo, hindi natutugunan ang tunay na hinaing ng publiko—ang kahirapan, inflation, at ang kawalan ng katarungan.

Ang testimonya ni Nanay Enda at Lisel Asuncion ay higit pa sa indibidwal na trahedya; ito ay patunay ng isang systemic failure na nagpapatuloy. Hindi magiging matatag ang isang bansa kung ang kanyang mga pinuno ay abala sa sariling interes habang ang mga ahente ng estado ay patuloy na pumapatay na walang pananagutan. Ang laban para sa katarungan, na isinusulong ng mga pamilyang ito, ay isang panawagan sa sambayanan na huwag magpalinlang sa pulitikal na drama at kilalanin ang mas malaking laban: ang pagtatatag ng isang sistemang may pananagutan at katarungan para sa lahat. Ang kanilang tapang ay ang huling linya ng depensa laban sa lumalawak na impunity sa ating bansa.

Full video: