Sa Gitna ng Pag-aalinlangan: Ang Nakabiting Kapalaran ni Duterte at ang Pagsasanib ng Pambansa at Pandaigdigang Batas

Ang paghaharap sa pagitan ng pambansang soberanya at ng pandaigdigang hustisya ay matagal nang isang masalimuot na usapin. Ngunit ngayon, higit kailanman, ang Pilipinas ay nasa gitna ng krisis na legal at konstitusyonal, dulot ng imbestigasyon ng International Criminal Court (ICC) laban kay dating Pangulong Rodrigo Duterte. Ang nakakatakot na usaping ito ay hindi lamang tungkol sa personal na kapalaran ng dating pangulo kundi, higit sa lahat, tungkol sa integridad ng ating Konstitusyon at ang limitasyon ng ating soberanya.

Sa isang kritikal na pagdinig sa Senado, inilatag ang matitinding argumento na nagpapakita ng isang nakababahalang butas sa ating legal na balangkas. Ang debate, na pinangunahan ng Department of Justice (DOJ) Secretary, ni Senator Alan Peter Cayetano, at ng respetadong dating Supreme Court Justice na si Adolfo Azcuna, ay naging isang aral sa mga komplikasyon ng International Humanitarian Law (IHL) at ang saklaw ng ating Bill of Rights. Ang tanong: Maaari bang ipasuko ang isang Pilipino, lalo na ang isang dating pangulo, sa isang banyagang tribunal nang hindi tinitiyak ang proteksiyon ng ating sariling batas?

Ang Bangungot ng ‘Residual Obligations’

Ang pundasyon ng legal na pagtatalo ay nakasentro sa konsepto ng ‘residual obligations’ o natitirang obligasyon. Matapos pormal na kumalas ang Pilipinas sa Rome Statute, ang nagtatag na tratado ng ICC, noong Marso 2019, nanindigan ang ilang opisyal na wala nang hurisdiksyon ang ICC sa bansa. Gayunpaman, binigyang-diin ni Justice Azcuna ang isang kritikal na punto: Ang Article 127, Paragraph 2 ng Rome Statute ay nagsasaad na ang pag-alis ng isang estado ay hindi nakakaapekto sa ‘cooperation’ na may kaugnayan sa mga usapin na “under consideration by the court” bago ang pag-withdraw [15:04].

Ang tanong ay, kailan naging ‘under consideration’ ang sitwasyon sa Pilipinas? Ayon kay Azcuna, sinabi na ng dating ICC Prosecutor Fatou Bensouda na ang Philippine situation ay ‘under preliminary examination’ na noong Pebrero 8, 2018—bago pa man ang opisyal na pag-alis ng bansa [15:32].

Ang mas pinag-aagawan ay kung ang ‘office of the prosecutor’ ba ay maituturing na bahagi ng ‘court’ [15:56]. Mariing iginiit ni Azcuna na ang Office of the Prosecutor ay isa sa apat na pangunahing organo ng ICC, kasama ng Presidency, Judicial Divisions, at Registry. Samakatuwid, nang simulan ng prosecutor ang preliminary examination, ang usapin ay maituturing nang ‘under consideration by the court’ [16:17]. Ang konklusyon: Mayroon pa ring ‘residual obligations’ ang Pilipinas na makipagtulungan, kahit pa wala na sa tratado. Ito ang butas na nagbigay-daan upang maging ‘legal’ ang warrant of arrest na inilabas ng ICC matapos ang pag-withdraw ng Pilipinas [16:53].

Ang Bitag ng RA 9851: ‘Surrender’ versus ‘Treaty’

Ang isyu ay lalong gumulo nang ipasok ang Republic Act 9851, ang batas ng Pilipinas na nagtatatag ng mga krimen laban sa IHL. Ang Section 17 ng RA 9851 ay nagpapahintulot sa Philippine authorities na isuko ang isang tao sa isang international tribunal, tulad ng ICC, kung ito ay iniimbestigahan para sa mga krimen na sakop ng batas.

Ngunit may isang mapanganib na huling parirala: “pursuant to the applicable extradition laws and treaties” [13:32].

Dito nag-ugat ang malaking kontradiksyon. Nang umalis ang Pilipinas sa Rome Statute, nawala ang ‘applicable treaty’ [14:16]. Para kay Justice Azcuna, kung walang treaty, hindi dapat magawa ang ‘surrender’ [14:35]. Gayunpaman, kung igigiit na ang Rome Statute pa rin ang maituturing na “applicable treaty” dahil sa residual obligations, kailangan pa rin nitong sundin ang sarili nitong Article 59 [17:31].

Ang Article 59 ng Rome Statute ay isa sanang procedural safeguard. Ito ay nag-uutos na dapat dalhin muna ang inaresto sa isang ‘local court’ upang matukoy ang dalawang bagay: Una, kung ang inaresto ba talaga ang taong nakasaad sa warrant, at pangalawa, kung naipaalam ba sa kaniya ang mga paratang laban sa kaniya [17:49]. Kung ang pamahalaan ay direktang sumuko nang hindi dumaan sa lokal na proseso, ito ay isang ‘violation’ sa ating forum [18:05].

Ang usaping ito ang nag-angat sa tanong ng soberanya at due process. Ang paninindigan ng pamahalaan na walang kailangang lokal na warrant (na siyang nakasaad sa panimulang bahagi ng transcript [00:47]) ay tahasang sumasalungat sa kailangan ng local court process na ipinapataw ng mismong Rome Statute—kung ito man ang ituring na ‘applicable treaty.’

Ang Sagradong Proteksyon ng Bill of Rights

Ang pinaka-emosyonal at nakakatulig na bahagi ng debate ay ang pagtalakay ni Senator Cayetano sa Konstitusyon. Ipinunto niya ang Section 2 ng Bill of Rights [21:04], na nagsasaad na walang warrant of arrest ang dapat i-isyu maliban sa probable cause na personal na tinukoy ng isang judge [21:20].

Ipinaliwanag ni Cayetano na ang probisyong ito ay isang makasaysayang reaksyon [21:36] sa pang-aabuso noong Martial Law, kung saan ang mga arrest warrant ay inisyu ng iba’t ibang ahensya, hindi lang ng judiciary. Kaya’t sinigurado ng Constitutional Commission na tanging hukom lamang ang may kapangyarihang maglabas ng warrant [22:11]. Ito ay ang sagradong garantiya ng kalayaan ng bawat Pilipino. Ang proseso ng extradition sa ibang bansa ay dumadaan pa rin sa lokal na hukom upang doble-tsek ang warrant [23:29], na nagpapakita ng pagpapahalaga natin sa judicial process.

Ang nakakakilabot na katotohanan ay: Maaari bang balewalain ang sagradong proteksyong ito ng Konstitusyon sa ngalan ng ‘cooperation’ sa ICC?

Lex Fori: Illegal na Arrest, Legal na Detensyon

Ang tugon ni Justice Azcuna ay lalong nagpalala sa pagkabahala. Bagama’t kinumpirma niyang tama si Cayetano na ang ating Bill of Rights ay nag-uutos na tanging hukom ang maglalabas ng warrant at ito’y dapat batay sa probable cause [23:46], nagbigay siya ng isang masalimuot na paliwanag tungkol sa International Law.

Ang mga procedural safeguards ng ating Konstitusyon ay “good only for the forum and not applicable abroad” [25:05]. Ang criminal proceedings sa ICC ay pinamamahalaan ng kanilang sariling pamamaraan, sa ilalim ng prinsipyo ng lex fori (ang batas ng forum) [18:50].

Ito ang punto na dapat katakutan ng bawat Pilipino: Sa ilalim ng ICC, sinusunod nila ang prinsipyo ng malicopus benny detentus [19:07]. Nangangahulugan ito na kahit illegal ang pag-aresto (halimbawa, walang lokal na warrant at lumabag sa RA 9851/Article 59), ang detention o pagkulong ay maaari pa ring maging legal [19:18].

Ang ICC, bilang isang internasyonal na tribunal, ay magtitimbang sa pagitan ng pagiging illegal ng arrest at ng pangangailangang usigin ang mga akusado sa ‘very serious offenses under international law’ [19:36]. At sa kanilang pananaw, ang balanse ay malamang na pumabor sa pag-uusig.

Ang Huling Hukom

Kasalukuyan, ang usapin ng hurisdiksyon at legalidad ng pag-aresto ay nakabinbin sa Korte Suprema ng Pilipinas [20:11]. Ang desisyon ng Korte Suprema ang siyang magiging huling hukom sa usaping ito—hindi lamang para kay Duterte, kundi para sa bawat mamamayang Pilipino na may potensyal na maharap sa internasyonal na pag-uusig sa hinaharap [08:14].

Ang debate sa Senado ay naglantad ng isang balangkas kung saan ang pambansang soberanya ay maaaring maging sunud-sunuran sa internasyonal na mekanismo. Ang paglabag sa lokal na proseso sa pag-aresto ay may ‘consequences’ sa pananaw ng Pilipinas, ngunit maaaring walang bigat sa pananaw ng ICC [20:18].

Sa huli, ang pag-aaral sa legal na pagtatalong ito ay nagpapatunay na ang soberanya ay hindi isang ganap na kalayaan. Ito ay isang responsibilidad—isang balanse na dapat tiyakin ng bansa sa pagitan ng pagtupad sa pandaigdigang obligasyon at pagpapanatili ng proteksyon at karapatan ng sarili nitong mamamayan. Ang nakasalalay sa desisyon ng Korte Suprema ay hindi lamang ang kapalaran ni Duterte, kundi ang kahulugan ng kalayaan at hustisya para sa buong Pilipinas.

Full video: